ОРОНГО НЮТАГАЙ АЖАБАЙДАЛҺАА
Ивалгын аймагай Оронго нютагай арад зон ажабайдалаа нягта харилсаа холбоотойгоор, ан-бун зохёогоод ажаһууна гээшэ. Тэдэ хамтын хүсөөр үхэр малаа тэжээжэ, хүндэ сагта үбһэ ногоогоо эбтэйгээр бэлдэнэ. Мүн тиихэдэ өөрын хүсөөр уһалууриин хубагуудые һэльбэн шэнэлжэ эхилэнхэй.
Гүрэнэй тэдхэмжэ туһалаа
Оронго нютагаархидай хэлэһээр, үбэлжэлгэ хүндэхэнөөр үнгэрһэн байна. Хэды тиигэбэшье үхэр малайнгаа тоо бага болгохо ушар тохёолдоогүй бшуу.
— Сэхынь хэлээ һаа, урда гурбан жэлнүүдтэ орходоо, хүйтэн, саһатай үбэл болоо гээд хэлэхэ хэрэгтэй. Хэды тиигэбэшье, гүрэнэй тэдхэмжэдэ болон туһада хүртэһэнһөө боложо, үбэлэй нюрган яһала дабагдаал даа, — гэжэ үмсын ажахын хүтэлбэрилэгшэ, Оронго нютагай захиргаанай мэргэжэлтэн Зандра Бадмаев хөөрэнэ.
2015 он хүдөө ажахынхидта ехэ хүндэ жэл болоо бэлэй гээд һануулая. Ган гасууриһаа боложо, олон хүдөөгэй ажаһуугшад үхэр малда эдеэ хоол тон багаар бэлдэһэн байна. Саг зуурын тулада оронгынхид нэгэдэжэ, зүбөөр саарһа дансануудаа бэлдэжэ, Хүдөө ажахын яаманһаа тэдхэмжэ абаа. Бүхы дээрэ ганса Оронго нютагай хүдөө ажахынхидта 2 миллион гаран түхэриг туһаламжа үзүүлэгдээ.
— Нэгэ толгойдо 2430 түхэриг мүнгэн үгтөө. Олон тоото ажаһуугшаднай тэрэ мүнгэндөө үбһэ хулһаяа, һолоомо, талха таряагаа абаа. Сагтаа иимэ туһаламжа үгтөө гэбэл, алдуу болохогүй, — гэжэ Зандра Бадмаев хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ.
Саһатай үбэл байбашье…
Хүн зоной һанамжаар, үбэл ехэ саһатай байбал, ургамал ногоон һайнаар ургаха юм. Харин мүнөө үбэлые урда жэлнүүдтэй зэргэсүүлбэл, хэды саһатай байбашье, үбһэ ногоон ехээр ургахагүй гээд һанагдана.
— һүүлэй хэды жэлдэ ган гасуури ехээр болоо. Саһагүй үбэлнүүдһээ болон хабар, намартаа, зундаа хура бороо багаар ороһонһоо боложо, газарнай хуу хаташоо. Тиимэһээ баһа тэрэл зандаа наран шараад байбал, мүнөө жэлэй саһанай нойтон доошоо шэнгэжэ үрдингүй, баһал дээгүүрээ хаташаха аргатай. Харин уларил хэлэгшэд баһа хуурай нажар болохонь гэлсэнэ, — гээд Зандра Гомбожапович һанамжална.
Һү, мяханай сэн бага
Зандра Бадмаев үхэр малаа баряад, нютагтаа ажамидарна. “Мүнөө 20 гаран толгой үнеэтэйб. Тиихэдэ паевай газарнуудта үбһэ хулһаяа бэлдэнэбди. Тэндэ ажал ябуулха оньһон техникэ бага зэргэ өөртэмни бии. Иигэжэ Оронго нютагай доро захада ажаһуудаг хадаа үхэр малаа адуулха аргатайб”, — гэжэ Зандра Гомбожапович хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ.
Тэрэнэй хэлэһээр, һү ходо тушаагша һэн. Харин һүүлэй 2-3 жэл соо энэ хэрэг бүтэсэгүй болошонхой. Шалтагааниинь ойлгосотой, һүнэй сэн тон бага болонхой. Тиимэһээ хүдөө ажал ябуулагша һүеэ ехээр тугалнуудтаа үгэдэг болоо. Энээнһээ уламжалан, буруу булшануудайнь бэе махабад томошороо, ехэ амтатай мяхатай боложо үгөө. Зандра Гомбожапович мяха шүүһэеэ кафе, столовонуудта, бууза наймаалагшадта тушаана.
— Мяхаяа дэлгүүр дээрэ оройдоол 250 түхэригөөр худалданаб. Энэ сэн тон бага гээд һанагдана. Ушар гэхэдэ, дэлгүүр дээрэ ябаад харахада, мяханай сэн 330 түхэригһөө бага байнагүй. Манай мяха тэдэ 300 түхэригөөр абаа һаань, бидэ баяртай байха һэмди, — гээд хүдөө ажалшан гомдоно.
“Тоһо түлишын сэн бахалуурдажа байна”
Мяхаяа худалдаһан мүнгэниинь эрьелдээд лэ ябажа байдаг. Тэрээндээ хүдөө ажалшан солярка, бензин, тоһо түлишэ худалдан абана, мүн малдаа эдеэ хоол бэлдэнэ.
— Бүхы жэл соо хүдэлжэ олоһон мүнгэмнай ганса соляркын түлө.
— ө ябашана гээшэ. Апрелиин 1-һээ соляркын сэн үшөө 2 түхэригөөр шахуу дээшэлхэнь гэжэ дуун байна. Тиигээ һаа, ухаангүй ехэ сэнтэй болохонь. Урда сагта манай гүрэн тоһо түлишын түлөө тэдхэмжэ үзүүлдэг байгаа. Харин мүнөө энэ ажал мартагданхай, — гэжэ Зандра Бадмаев гомдон хэлэнэ.
Сабшалангуудаа хамтаран уһалхын түлөө
Зандра Бадмаевай хөөрэһөөр, нютагай зон сугларжа, 2015 онһоо уһалууриингаа хубагуудые сэбэрлэжэ эхилээ. Эгээл энэ ажалда ганса соляркын мүнгэн тон түргөөр ябажа, гаргашань ехэ болоно.
— Үни удаанай хаягдаһан уһалууриин хубагуудые сэбэрлэхэ, шэнээр һэргээхэ гэһэн асуудал һүүлэй хэдэн жэлдэ урдамнай байгаали маанадай урда табина. Тэрэ хубагууд соо хэбтэһэн бүхы бог шорой гаргажа хаянабди. Энээнэй удаа арад зон өөрынгөө сабшалангуудые уһалха арга боломжотой болохо юм, үбһэ ногоон, үхэр малай тэжээл ехээр абтагдаха гээд һанагдана. Харин сабшалануудаа хэрэглэнгүй, олон жэл соо хаяһан хүнүүд бусаха гээд найдагдана, — гэжэ Оронго нютагай захиргаанай мэргэжэлтэн Галима Цыренова хөөрэнэ.
Энэ ехэ удхатай ажалда Оронгын бүхы ТОС-ууд оруулагдаа. Тэдээндэ Буда лама Цыденов хамсыгаа шуун оролсожо, туһа хүргэнэ. Бүхы нютагаараа бодожо хэгдэһэн ажалда хүн зон ехэ дуратай ябалсана, туһа хүргэнэ гэжэ тэмдэглэхээр. Мүнөө дулаан уларил тогтобол, энэ ажал үргэлжэлүүлэгдэхэ.
Галима Бабасановнагай хэлэһээр, Оронгодо “Зүүн Оронго”, “Баруун Оронго”, “Рассвет” болон “Патриот” гэһэн дүрбэн ТОС ажалаа ябуулна. Аймагай болон нютагайнгаа ажал ябуулгануудта тэдэ эдэбхитэйгээр хабаадана, элдэб найр наада эмхидхэнэ. Мүн тиихэдэ хүүгэдэй наадаха талмайнуудые, үбэлдөө елүүрнүүдые хэнэ. Бүхы ТОС-уудтал адли тэдэ нютагаа бог шоройһоо сэбэрлэнэ гээшэ.
Иигэжэ Оронго нютагаархин булта хамтаран, ажабайдалаа зохёожо байхадань, баярламаар байна.
Борис БАЛДАНОВ